Wanneer activisten, overheden en universiteiten proberen de taal te veranderen in naam van de gelijkheid, doen ze iets wat taalkundigen zelden meemaken en misschien wel als onmogelijk beschouwen: ze proberen van bovenaf een verandering op te leggen, terwijl de aanname van een een heleboel taalwetenschap is datl taal van nature van onderaf evolueert, iets dat weliswaar de hele tijd verandert, maar dat wij niet kunnen veranderen.

Als zodanig vind ik alle pogingen wereldwijd om tot genderneutrale taal te komen enorm interessant, ook al ze zoveel weerstand oproepen. Ik hupte dan ook verheugd op uit mijn stoeltje bij het onderzoek van Benjamin Storme en collega’s in het Journal of Sociolinguistics. De onderzoekers lieten vierhonderd proefpersonen korte teksten lezen in het Frans of Duits, waarin varianten van genderinclusief taalgebruik waren verwerk. Beide talen hebben verschillende manieren om aan te geven dat je over zowel mensen van alle genders schrijft (ook al zo intrigerend is dat die discussie in het Nederlands niet of nauwelijks bestaat): het puntje (étudiant·e·s), en de haakjes (étudiant(e)s) in het Frans; de asterisk (Student*innen) of de hoofdletter midden in het woord (StudentInnen). Al die woorden betekenen dus ‘studenten, of ze nu mannen, vrouwen, of van een ander gender zijn’.

Kunstmatige kleding

De onderzoekers vroegen hun proefpersonen wat voor iemand de schrijver volgens hen was. Wie genderinclusieve vormen gebruikt, bleek te worden gezien als jonger, linkser, en waarschijnlijker behorend tot een genderminderheid. Het gebruik van een mannelijke vorm om deze betekenis uit te drukken – étudiants of Studenten zonder extra typografische middelen – werd als politiek neutraal ervaren.

De point médian (étudiant·e·s) of het Gender-Sternchen (Student*innen) zijn, vanuit taalkundig oogpunt, kunstgrepen die je gerust onnatuurlijk mag noemen. Terwijl we er meestal vanuit gaan dat gesproken taal het primaat heeft, is niet meteen duidelijk hoe je deze schrijftaalvormen eigenlijk uit zou moeten spreken. Spontaan zouden deze veranderingen dus nooit ontstaan. In het Duits is de hoofdletter midden in een woord (StudentInnen) nogal opmerkelijk – hoofdletters staan alleen aan het begin van een woord –; in het Frans vereist de middelpunt letterlijk een typografisch teken (·) dat de doorsnee toetsenbordgebruiker niet eens moeiteloos kan invoeren. Dit kun je echt geen organische ontwikkelingen noemen. Ze dragen hun kunstmatige kleding met ere.

Ingrepen

De vraag of zulke ingrepen kunnen werken, is voor mij als ik eerlijk ben bijna een persoonlijke obsessie: waar ligt de grens tussen natuurlijke taal en door mensen ontworpen taal. Er zijn niet veel taalkundigen die geïnteresseerd zijn door fenomenen als het Esperanto , maar ik ben er een. Mijn collega’s zien dat over het algemeen als een treffend voorbeeld van mijn gebrek aan sérieux, want taalkundigen zien zichzelf meeste liefst als een soort natuurwetenschappers, beschrijvers van wat spontaan is groeit en bloeit, niet van wat bedacht is. Ik vind die spanning tussen wat een taal is en wat mensen er van willen maken juist aantrekkelijk.

Storme en zijn medeauteurs laten zien dat de politieke lading van genderinclusief taalgebruik varieert naargelang de gekozen strategie. De middelpunt in het Frans wordt als radicaler gezien dan de haakjesvorm (étudiant(e)s); in het Duits zijn de Binnen-I en de asterisk wat politieke connotatie betreft juist opvallend gelijkwaardig.

Of een taalverandering slaagt, hangt niet alleen af van haar interne logica maar vooral ook van de sociale krachten erachter. Er is het fameuze taalkundige dictum dat een taal een dialect is met een leger en een vloot. Ik ben geneigd te denken dat een taalverandering ook een metaforisch leger nodig heeft, of in elk geval institutionele macht, bestuurlijke wil, en/of sociaal prestige. Dit nieuwe onderzoek laat zien hoe ideologische voorkeuren bepalen wat mensen als aanvaardbaar of misschien zelfs als onnatuurlijk beschouwen.

De vraag blijft dus open: beklijven kunstmatige ingrepen in een levende taal? Het experiment loopt nog.