“Columns zijn per definitie gedateerd”, zei Jan Blokker ooit. “Over een tijdje zijn ze verloren, weg.” Toch is er één column die bijna vier decennia na dato maar niet wil verouderen. Dichter Gerrit Komrij schreef die in 1989 in NRC Handelsblad naar aanleiding van een uit de hand gelopen anti-Rushdie-demonstratie in Rotterdam. “De moslimgemeenschap trekt en masse langs de straten, met woeste kreten als ‘Rushdie dood, Allah groot’”, schreef hij. “In de schoot van onze protestcultuur voelen ze zich, met al hun lafheden en hondetrouw, verwend en sterk. Dat allemaal op onze kosten. Onder onze politie-escorte. We gaven ze zelf de stok waarmee we nu worden geslagen. We hebben ze als stakkers verwend en krijgen ze als wolven terug.”
Die laatste woorden heb ik intussen vereeuwigd in de titel van mijn recente boek: Stakkers en wolven. In de schaduw van Gaza. Komrij’s citaat staat ook op de achterflap en op pagina 88, nadat ik wijs op de uitlatingen van Telegraaf-opiniemaker Wierd Duk over een “islamistische vijfde colonne” in Nederland. Ik concludeer: “Het is de giftige taal die we kennen sinds de aanslagen van 11 september 2001, of voor degenen die wat langer meelopen en goed hebben opgelet al veel eerder, in de nasleep van de Rushdie-affaire in 1989. Toen was het schrijver Gerrit Komrij die in een column in NRC Handelsblad over de aanwezigheid van moslims in Nederland schreef: ‘We hebben ze als stakkers verwend en krijgen ze als wolven terug’.”
Vooroordelen
Komrij was in 1989 lang niet de enige schrijver die zich liet gaan, ook de eerdergenoemde Blokker had een broertje dood aan de lange tenen van moslims. “Waarom zou ik begrip moeten hebben voor mohammedanen die […] op de maat in woede uitbarsten, zinloze heilige oorlogen uitvechten, boeken verbranden?” Rinus Ferdinandusse, toenmalig hoofdredacteur van Vrij Nederland, was nog uitgesprokener: “Wat onze eigen ‘moslims’ betreft: tulband af, méédoen met ons en anders eruit.”
De Rushdie-affaire was daarmee het ground zero van wat het Nederlandse islamdebat is gaan heten. Een ‘debat’ dat flink ontspoorde en zich tegenwoordig uit in kwalijke verdachtmakingen en onbeschaamde scheldpartijen. Het is allang niet meer alleen de onaangepaste ‘tulband dragende’ fundamentalist die het moet ontgelden, ook de belijdende moslim die volop meedoet in de maatschappij is voor veel Nederlanders een ‘vervuiling’ van het straatbeeld geworden.
Mijn punt is dat een hele stoet publicisten en politici heeft bijgedragen aan het huidige racistische klimaat rond de aanwezigheid van inmiddels ruim een miljoen islamitische Nederlanders. Er loopt een lange lijn van Joop Glimmerveen via Hans Janmaat naar Geert Wilders en geestverwanten. En daartussen bevinden zich ook de zogenaamd progressieve denkers die zonder terughoudendheid hun vooroordelen over moslims de vrije loop lieten. Komrij’s geestdriftige column spreekt wat mij betreft het meest tot de verbeelding, met zijn nadruk op ‘onze’ en ‘ze’.
Provocerend
Het is allemaal tegen het zere been van Arie Pos, de biograaf van Gerrit Komrij. De titel van het boek noopte hem om een mail te sturen naar mijn uitgever en een artikel te schrijven op de website Neerlandistiek. Ook kwam hij daarna uitvoerig aan het woord in een bijdrage over hetzelfde onderwerp in HP/De Tijd. No such thing as bad publicity, zou je zeggen, maar dat zou flauw zijn.
Waar het volgens Pos op neerkomt is dat ik de woorden van Komrij kwaadwillend interpreteer en de arme man postuum “reputatieschade” berokken. Ik was drie jaar oud toen de gewraakte column verscheen, waardoor Pos uitgaat van een “vooringenomen visie”. Alsof ik als historicus nooit heb gehoord van standplaatsgebondenheid.
Het is op z’n minst ironisch te noemen om van mij nuance te verwachten over een man die van zijn polemische scheldlyriek een handelsmerk maakte. Maar ik ben de beroerdste niet en wil hier wel toelichten waarom ik de provocerende woorden van Komrij gebruik, of beter gezegd toe-eigen, om mijn eigen verhaal kracht bij te zetten.
Per ongeluk
Pos weet zeker dat Komrij het allemaal niet generaliserend bedoelde. De “moslimgemeenschap” die volgens Komrij “en masse” langs de straten trok betrof slechts de duizenden moslims die aan de demonstratie deelnamen. Pos voegt eraan toe dat Komrij “geen racist of islamofoob was met een tunnelvisie” omdat hij later allerlei schrijftalenten met een migratieachtergrond stimuleerde. Dat zal wel, maar dat lijkt me bezijden het punt. Alsof dj Ruud de Wild zijn onlangs stereotyperende en racistische opmerkingen over Aziaten kan compenseren door straks K-pop op de radio te draaien. Leuk natuurlijk, maar de schade is al gedaan, de vooroordelen bevestigd, de weg geplaveid voor de tweede garnituur om hun gal te spuwen over minderheden.
Je hoeft alleen een blik te werpen op de opiniërende kolommen van De Telegraaf, de berichten op GeenStijl of de uitlatingen van radicaal-rechtse politici om Komrij’s erfenis terug te zien. Een ronduit racistische zin als “we laten hyena’s ons land binnen die vandaag elkaar doodslaan en morgen ons”, afkomstig van ex-PVV’er Gidi Markuszower, rijmt verdomd veel op de wolven-uitspraak van Komrij. Ho ho, zegt Pos, Komrij bedoelde alleen de intolerante fundamentalisten die destijds de straat op gingen. Maar dat is hoe extremistische politici als Geert Wilders en Thierry Baudet het ook altijd formuleren: het gaat ze niet om álle Marokkanen, alleen de raddraaiers, niet om álle moslims maar om de uitwassen van de islamitische gemeenschap, enzovoorts.
Het verhaal is nagenoeg altijd hetzelfde: het was niet zo bedoeld. Racistisch? Alleen per ongeluk. Excuses aanbieden? Nooit.
Incasseren
Dat Gerrit Komrij later niets moest hebben van politici als Fortuyn en Wilders geloof ik meteen, zoals zijn generatiegenoot Jan Blokker ook stevig ageerde tegen de opkomst van het rechts-populisme begin deze eeuw. Al kwam het op mij over alsof zij schrokken van de inhoudelijke overlap wat betreft de aversie tegen het linkse ‘cultuurrelativisme’ en de stevige ‘kritiek’ op de islam. Fortuyn en Wilders als Frankensteins monsters. Ja, dan neem je de vlucht naar voren om je te distantiëren van zulke lieden. Maar ik juich elk voortschrijdend inzicht toe.
Kortom, woorden hebben betekenis, om een vreselijk cliché te gebruiken. Het gaat mij dan ook niet om Komrij (die ik overigens nergens racist of islamofoob noem). Ik heb mijn titel niet gekozen om een karikatuur te maken van de ongetwijfeld veelzijdige man of om zijn omvangrijke oeuvre te bezoedelen. Maar laat ik Arie Pos tegemoet komen en misschien wel de meest beruchte column uit de recente Nederlandse geschiedenis beschouwen als een emancipatoire boodschap voor moslims. Hier is dan zo’n moslim die een pen kan vasthouden en zowaar regels aan elkaar kan rijgen, zich engageert en bewust is van de vaderlandse en literaire traditie. In mijn volwassenwording heb ik tot in den treure moeten aanhoren dat moslims maar moeten leren ‘incasseren’. Nu is het mijn beurt om uit te delen. Komrij’s ‘reputatie’ kan vast wel tegen een stootje.
Beste Lotfi, op 25 maart gaf ik je door dat de Biograaf van Komrij graag met je van gedachten zou wisselen. Die uitnodiging staat open. Ik gaf je dat door vanuit de Stichting Vrienden van Gerrit Komrij, die meerdere events voorbereidt voor 2027 rondom jongeren, polemiek en poetry.
Hoewel het begrijpelijk is, nu je de titel van je boek gekozen hebt, dat je in de verdediging schiet, is dat ook jammer.
Je stelt dat Komrij zijn column schreef “over de aanwezigheid van moslims in Nederland”. Het kan niet anders dan dat je weet dat dat een bewust onjuiste weergave is daar de column betrekking had (in 1989; fatwa jegens schrijver Rushdie) op gewelddadige demonstraties door geloofsfanatici.
Komrij woonde toen al lang in Portugal en beschreef een kleine groep extremisten die een moordfatwa steunden in de straten van Nederland. Je kunt je voorstellen dat dat toen ook indruk maakte in Nederland, zelfs beangstigde, en dat de schrijver / polemist daarbij vrijheid heeft om daar op te reflecteren.
Het titelessay heette oorspronkelijk “Het populisme of de grenzen van de democratie” zoals Pos al schreef.
Het argument “nu is het mijn beurt om uit te delen” reflecteert helaas een uiting van persoonlijke rancune jegens een samenleving waar polemische schrijvers vrijheid hadden en hebben. Je stelt:
“Hier is dan zo’n moslim die een pen kan vasthouden en zowaar regels aan elkaar kan rijgen, zich engageert en bewust is van de vaderlandse en literaire traditie. In mijn volwassenwording heb ik tot in den treure moeten aanhoren dat moslims maar moeten leren ‘incasseren’. Nu is het mijn beurt om uit te delen”.
Vanwaar deze beschrijving van je eigen carriere die toch tamelijk succesvol verlopen is?
Op wie is je woede dan gericht?
Gerrit Komrij had een grote en gewaardeerde rol (bijna vaderlijk) voor destijds grote talenten en grootse kunstenaars als Ramsey Nasr en Hafid Bouazza. Hij werkte samen met Mustafa Stitou en Abdelkader Benali.
Het gedicht van Ramsey Nasr voor de overleden Komrij is diep ontroerend.
Jij vergelijkt dat vrij onnavolgbaar met “DJ Ruud de Wild en K-pop”.
Dat doet zeker tekort aan de vriendschappen van Komrij dwars door culturen en landen heen.
Belgie met zijn rol voor “Behoud de Begeerte” jarenlang, Zuid Afrika met het laten herleven van de poezie van Ingrid Jonker; Komrij was overal kind aan huis. En herkende feilloos prestatie en talent.
Hassnae Bouazza, in jouw tijd bij de NRC helaas “bedankt”, zal in de Jury plaatsnemen naast Tom Lanoye en Tommy Wieringa die polemisch werk van jongeren zal beoordelen in dit programma ter ere van Komrij uitmondend in een Prijsuitreiking wanneer ook de Biografie verschijnt in de Boekenweek 2027:
https://schrijflab.nl/leerlijn/polemiek/
met dank aan het werk van prof. Els Stronks en Micha Hamel
Wellicht wil je hier nader van kennis nemen; een programma over polemiek en dichtkunst (incl. spoken word). Want juist in deze gepolariseerde tijden is het echte debat (zonder het “nu is het mijn beurt”) ook voor jongeren van groot belang.
Groet,
Eveline Klopman
Bestuur Stichting Vrienden van Gerrit Komrij
Vergis ik me nu of bevestigt Eveline Klopman hier echt de standpunten van Lotfi El Hamidi? Net als Arie Pos vindt ze nog altijd een argument in het feit dat Komrij steun bood aan een aantal auteurs wier ouders niet in Nederland zijn geboren. Dus enkele individuen vertegenwoordigen een complex geheel?
En waarom de jij-bak waarmee Klopman een opgezegd medewerkerschap van Hassnae Bouazza bij NRC, als ik het goed begrijp in de tijd dat El Hamidi daar de scepter zwaaide, al insinuerend gebruikt om de criticus als persoon op zijn nummer te zetten? Kan diens betoog dan onmogelijk nog veel soeps zijn?
El Hamidi’s schets van een soort mentale voedingsbodem waaraan Komrij bijdroeg vind ik geloofwaardig. Ik zou er het project uit 2015 van Paul Cliteur en Dirk Verhofstadt aan willen toevoegen: Het Atheïstisch Woordenboek: Dat bevat een bijbehorende notoire klacht: dat je door ‘de’ islam niets meer kan zeggen tegenwoordig, er zou geen vrijheid van mening zijn, enz.
Toen ik van dat woordenboek mijn recensie [Marc Kregting ‘Het gedogen van meningen waarvan men een afkeer heeft’, Streven. Jaargang 83 – DBNL] voor een bundel bewerkte in relatie tot het publieke debat vanaf de jaren zeventig, moest ik toevoegen: ‘Als ik niet zeker wist dat Gerrit Komrij overleden is, zou ik denken dat hij Het Atheïstisch Woordenboek heeft geschreven. Onophoudelijk construeert het tegenstanders uit “de elite” die de status quo zouden bewaren en weigert het de eigen positie te articuleren.’
Mij werd duidelijk dat de manier waarop Komrij bijvoorbeeld van stonde af Vogelaar belachelijk maakte, in hedendaagse termen beschuldigingen van cultuurmarxisme waren.
Dat ten slotte ook Eveline Klopman deze aanleiding gebruikt om alvast reclame te maken voor een Boekenweekevent 2027 met een ‘leerlijn Polemiek’, werpt niet alleen de vraag of daar zweepjes bij geleverd zullen worden maar ook of Komrij niet veel meer mainstream was dan hij deed toeschijnen.
U zoekt wel veel spijkers op laag water meneer Kregting en uw betoog is vrij onduidelijk.
Misschien kan u inspireren wat er feitelijk gebeurde:
Nadat ca. 4.000 godsdienstfanatici die de fatwa van Salman Rushdie onderschreven de straten in Den Haag en Amsterdam onveilig maakten, schreef Komrij de column over hen. Een week later schreef de cultuurpaus van NRC Handelsblad, K.L. Poll, afkeurend. In Elsevier van 4 maart 1989 bepleitte daarop Karel van ’t Reve in zijn onberispelijke redeneertrant het schrappen van godslastering uit het wetboek van strafrecht: “Dan zou ons vaderland minder op Iran lijken”.
Hoe actueel.
Komt u vooral naar onze “mainstream-events” waarvan we u op de hoogte zullen houden.
Hoe mooi is het als polemiek de mainstream weet te bereiken! Welkom.
https://stichtingvriendenvangerritkomrij.nl/nl/projecten
De stichting beoogt met deze activiteiten een impuls te geven aan de ontwikkeling van de lees- en schrijfvaardigheid en het literaire en culturele bewustzijn van middelbare scholieren en een breder publiek in contact te brengen met onder meer poëzie en cultureel debat.
Het goede nieuws is natuurlijk dat de Duivelsverzen inmiddels al de dertigste druk heeft gehad en Salman Rushdie nog steeds leeft, en schrijft.
Dat is inderdaad een wonder:
https://nos.nl/artikel/2449487-salman-rushdie-kan-een-oog-en-hand-niet-meer-gebruiken-na-aanslag
https://trajectum.hu.nl/kom-uit-je-bubbel/
Mooi! Huib de Zeeuw.
(Huib de Zeeuw (1984) studeerde Arabische taal en cultuur en is politicoloog en docent journalistiek).
Van dat openbare anti-Rushdieprotest in 1989 zijn nog steeds beelden beschikbaar, zoals die van het NOS-journaal waarin spandoeken met ‘Dood aan Rushdie’ te zien zijn, waarin te horen is hoe iemand door een megafoon roept ‘Vandaag zijn wij hier gekomen om Rushdie, die satan, te vermoorden’, waarin het portret van de fatwa-afkondiger wordt meegedragen, waarin het boek van Salman Rushdie wordt verbrand, en dat alles manifest in samenhang met geloofsbelijdenis.
Bij het zien van deze beelden en het horen van die oproepen bekruipen me ook nu weer gevoelens van verontwaardiging, grondige afkeer en angst. Niet vanwege het boek en de persoon van Rushdie welteverstaan.
Inderdaad gooit Gerrit Komrij in NRC Handelsblad van 8 maart 1989 alles en allen op een hoop; hij heeft het verwijtend over ‘de moslimgemeenschap […] en masse’, over ‘de mohammedanen’, over ‘ze’, ‘ze’ en nogmaals ‘ze’.
Wat ik me oprecht afvraag: hoe verwoord je je verontwaardiging, afkeer en angst bij het zien van zo’n groep islamitische protesteerders zónder daarmee meteen alle andere moslims in een kwaad daglicht te stellen? Ik probeer me daarbij te verplaatsen in een van de legio islamitisch gelovigen die helemaal niet deelnamen en ook niet wilden deelnemen aan die anti-Rushdie-acties, die net als ik walgden en blijven walgen van wrede fatwa’s, van oproepen tot vervolging en moord, van censuur en boekverbranding. Met andere woorden, hoe zou die moslim zijn afkeuring verwoorden? Want zo zou het dan wél moeten, toch?
Ja, Lotfi el Hamidi zit natuurlijk al jaren – en, hulde, dankzij eigen verdienste – op de veilige eretribune. Hij zal toch niet ontkennen dat opinies en polemieken, zoals Gerrit Komrij, Jan Blokker en Rinus Ferdinandusse publiceerden in het huidige opinieklimaat vrijwel onmogelijk zijn geworden? Het dan is erg makkelijk om dan (gaaaap) aan te komen met al dan niet ongepolijste tegenstemmen van De Telegraaf, Wierd Duk, Nieuws van de dag, Ongehoord Nederland (om maar wat te noemen) en een handjevol politici. De mainstream (Vlaams angehauchte) kranten en publieke en commerciele omroepen laten ( ,,ongepast”, ,,fascistisch gedachtegoed” – opnieuw: gaaap) in zulke gevallen bij reflex en per megafoon een tegenstem horen. Dat noem ik een ernstige versmalling en ,,ver-behoedzaming” van de openbare discussie over de opvattingen (en helaas,meer dan mij lief is, ook het gedrag) van een deel van die beroemde/beruchte miljoen islamitische Nederlanders. Laten we verder praten als in de moskee kerst en pasen worden gevierd met culinaire hoogstandjes voor iedereen. Inplaats van, zoals in toenemende mate gebeurt, stadhuizen en andere
(semi)openbare gebouwen – gesubsidieerd – op te tuigen voor koninklijk en bestuurlijk gezegende iftars. En ons dag-in-dag-uit (ook nu weer) tijdens de ramadan in te peperen hoe geweldig zo’n vastenmaand (,,over heel de wereld”) is. Vergelijkbare aandacht voor Joodse, christelijke en hindoefeestdagen kun je met een (kerst)kaarsje zoeken.
En dan laat ik de roep om gebedsruimtes in openbare onderwijsinstellingen, de al tientallen jaren slepende ,,religieuze” hoofddoekjesdiscussie (die zou je in Iran eens moeten uitleggen, denk ik) en nog een aantal vrijwel onaanraakbare onderwerpen maar even rusten. Oftewel: waar zijn Komrij c.s. als je ze nodig hebt?
Dit illustreert volgens mij wel mooi hoe islamofobie werkt. We hadden het over de bedreiging van het leven van bepaalde auteurs die de islam bekritiseren, en nu gaat het er over dat moslims geen kerst vieren? Waar hebben we het dan nog over? Hoe kunnen we dan nog een serieus gesprek voeren over fundamentalistisch geweld?
Ik las vroeger regelmatig met instemming columns van El Hamidi, maar in dit stuk raakt hij mij een beetje kwijt. Als ik hem goed begrijp, wil hij discriminatie (schending van Artikel 1) aankaarten. Hij gebruikt Komrij als voorbeeld en noemt (de taal van) rechtse opinisten als Wierd Duk ‘Komrij’s erfenis’. Dit verband maakt hij niet hard. Duk was er ook zonder Komrij wel geweest.
Ik denk dat het ‘islamdebat’ in de kern draait niet zozeer draait om Artikel 1, maar om de spanning tussen Artikel 6.1 (godsdienstvrijheid) en 6.2 (grenzen daaraan). Neem het recente voorbeeld van de visboer die wordt vervolgd omdat hij een klant in nikab weigerde. Hij mag haar niet weigeren o.b.v. geloof, maar wel o.b.v. de onveiligheid, vergelijkbaar met een bivakmuts. Lale Gül legde dit goed uit aan een rechtse talkshowtafel: https://www.youtube.com/watch?v=ZZFCIrDSllY.
De meeste Nederlanders zijn geen juristen en zullen bij dit voorbeeld denken, vergelijkbaar met El Hamidi’s citaat van Ferdinandusse: ‘nikab af, méédoen met ons en anders eruit.’ Hierin zit niet de nuance van 6.2, dus als je zonder context zulke taal analyseert, kun je gaan denken dat de meeste Nederlanders Artikel 1 niet huldigen. Ik denk niet dat dit het geval is. Begin liever bij de vraag hoeveel gelovigen, moslims of anderszins, begrijpen dat (uiting van) hun geloofsvrijheid wordt beperkt door 6.2. Concreet voorbeeld: een nikab of burka leidt tot (potentieel) onveilige situaties bij winkelen.
Veel mensen krijgen een negatieve emotionele reactie als ze zien dat de visboer wordt vervolgd, of extremisten zien protesteren vóór de fatwa tegen Rushdie. Maar het schiet niet op om, zoals El Hamidi doet, de genoemde emotionele reactie dan discriminerend te noemen. Voer liever het debat concreet op 6.2, bekrachtig de norm van de overgrote (niet-religieuze) meerderheid. Ik denk dat Gül dit goed deed; op deze manier neem je rechtse populisten als Duk de wind uit de zeilen. El Hamidi’s stuk komt over als defensief, mist de erkenning van 6.2 en dat werkt eerder polariserend. En dit is toch niet zijn bedoeling?
Zie verder deze genuanceerde bespreking van El Hamidi’s boek en positie in het publieke debat:
https://www.netkwesties.nl/2358/lotfi-el-hamidi-slaat-andere-kant-islam.htm
‘Mijn punt is dat een hele stoet publicisten en politici heeft bijgedragen aan het huidige racistische klimaat rond de aanwezigheid van inmiddels ruim een miljoen islamitische Nederlanders.’
Zeer terechte islamkritiek, waarvoor ik Al Hamidi zelf een aantal prima redenen opsomt, heeft natuurlijk niets te maken met ‘ras’.
Ik maak toch enig bezwaar tegen de populistische kreet dat religie en ras hetzelfde zijn. Bij mijn weten is religie geen ras en omgekeerd, verondersteld even dat rassen echt bestaan. Zodoende of zodenkende is religiekritiek natuurlijk geen racisme. Afgeven op de SGP of op Denk is geen racisme. Refo’s zijn geen ras, er is geen refo-DNA.
Waar het om gaat, is geestelijke vrijheid, is het onvervreemdbare recht op eigen meningsvorming en meningsuiting. Iets wat in het o zo vermaledijde Westen door middel van strijd en leed wel is ontstaan maar in islamitische landen niet. Of heeft Iran wel een vrije pers en vrije literatuur?
Laten we heel zuinig zijn op onze geestelijke vrijheid. Op onze menselijke waardigheid. En laat onze geestelijke vrijheid artikel één zijn van onze grondwet.
Natuurlijk mag Lofti El Hamidi zijn eigen mening uiten. Maar het staat anderen vrij om daar tegen in te gaan en om te waarschuwen tegen, zeg, kwalijke theocratische, dus antidemocratische tendensen in de islam.
Veel letters om niets. Hoe zou Gerrit Komrij gegrijnsd hebben als hij vele jaren na 1989 had kunnen meemaken hoe een intellectuele roedel wolven, of moet ik misschien zeggen stakkerds, zich al buitelend over elkaar proberen meester te maken van de strekking van het uitdagende bot “ze”, het persoonlijk voornaamwoord in de slotzin van zijn NRC-column over de Haagse rellen naar aanleiding van het fatwa over Rushdie: “We hebben ze als stakkers verwend en krijgen ze als wolven terug.” De onderlinge strijd om het al of niet generaliserend karakter van dat persoonlijke voornaamwoord “ze”, met als uitkomst natuurlijk de al dan niet islamofobe inborst van Komrij, heeft de roedel kennelijk verblind om aan te haken bij dat andere persoonlijke voornaamwoord “we” in dezelfde zin. Werd in de polemiek of liever de discussie, want de polemiek schijnt dood te zijn, zijlings aangestipt dat scherpe Komrij zijn handelsmerk was, beter had gememoreerd kunnen worden dat hij grootmeester was in het op het verkeerde been zetten van de lezer. Immers de strekking van zijn uitspraak “we hebben ze als stakkerds verwend” kan toch moeilijk anders begrepen worden dan als het stijlmiddel van de ironie. Om de samenleving er even aan te herinneren dat je niet verbaasd moet zijn over een radicaliserend incident van een deelgroep, wanneer diezelfde samenleving de “stakkerds”, laagbetaald en beroerd behuisd, die het onaantrekkelijke werk in een rijk land opknappen grotendeels met de nek aanziet. Ja, op een simpele eenduidig generaliserende uitspraak november 2025 van voormalig VVD-staatssecretaris Eric van der Burg naar aanleiding van de Macabi rellen “dat een groot deel van de Islamitische jongeren de Nederlands normen en waarden niet onderschrijft” zal de roedel niet in beweging zijn gekomen. Maar op de vraag Komrij als islamofoob of als de domineeszoon die de krantenlezer er even op heel eigen wijze aan herinnert dat we een balk in ons oog hebben, daarop kun je met veel omhaal los gaan.
Wat zou de mening van die andere olijke biograaf, de heer Onno Blom, hierover eigenlijk zijn?
Of is dat misschien een hele vreemde vraag, zo op deze 30e maart 2026, de 82e “verjaardag” van Gerrit Komrij?
Ja dat is een vreemde vraag in deze vorm want Blom is niet de Biograaf van Komrij.
Komrij wees zelf Pos aan om zijn Biograaf te worden – zoals u weet – en allereerst zijn omvangrijke nalatenschap te archiveren.
Deze klus geklaard zijnde in Vila Pouca da Beira heeft toch echt Pos als Biograaf nu het woord.
Fijn dat u inmiddels op deze gedenkwaardige dag Arie Pos ook “olijke” eigenschappen toedicht.
Als de Stichting Vrienden van Gerrit Komrij mij aanraadt de vraag in een andere vorm te stellen, dan geef ik daar graag gevolg aan:
Wat zou de mening van die andere olijke vriend van Gerrit Komrij, de heer Onno Blom, hierover eigenlijk zijn?
Een kleine overpeinzing op deze bijzondere dag; de Stichting Vrienden van Gerrit Komrij mag deze vraag als retorisch beschouwen.
Vindt u zichzelf olijk?
(retorische vraag)
Of denkt u dat de heer Blom uw hulp nodig heeft?
(retorische vraag)
Als de Stichting Vrienden van Gerrit Komrij mij vraagt of ik mijzelf olijk vind, dan zou ik zeggen: ach, sommige mensen vinden van wel, anderen weer van niet (die laatsten zijn zwaar in de meerderheid, zeg ik er uitdrukkelijk bij).
Als de Stichting Vrienden van Gerrit Komrij mij vraagt of ik denk dat de heer Onno Blom mijn hulp nodig heeft, dan zou ik zeggen: nee, vast niet.
Maar toch: gezien het feit dat gebleken is dat de heer Pos nogal zwaar op de hand is en bovendien iets te veel overtuigd van zijn eigen gelijk, zou het verfrissend zijn om de mening van de heer Blom, goede vriend van Komrij en auteur van de monografie Het Fabeldier Dat Komrij Heet, te kunnen vernemen.
Zou de Stichting Vrienden van Gerrit Komrij mij deze publiekelijk geüite “wensdroom” willen gunnen? Er worden wel gekkere dingen gemeld op deze website.
PS: De zinsnede (zie eigen bericht van heden, 17:42) “[nu] heeft toch echt Pos als Biograaf [..] het woord”, vind ik een beetje ENG.
Uw marktonderzoek naar uw eigen ervaren “olijkheid” lijkt ons niet deugdelijk uitgevoerd.
Wij vermoeden dat de heer Blom uw bemoeienis niet erg kan waarderen.
Uw interpretatie van “Vriend van Komrij” heeft al eerder per mail tot onze verbijstering geleid. Misschien moet u zich daar niet meer zo zeer publiek aan wagen?
Maar droomt u rustig verder. Dat kan geen kwaad.
Bovenstaande woordenwisseling is nu niet bepaald een passende cadeautje voor de jarige Komrij.
U heeft gelijk. Dank. Laten wij op deze dag, met uw welbevinden, nog eens Komrij’s parodie “Binnenring van Holland” aandacht geven – uiterst actueel:
Binnenring van Holland
Denkend aan Holland
zie ik waarde papieren
snel door begerige
vingers gaan
rijen op koopwaar
geile batavieren
als droge pruimen
op de kansel staan
en in de geweldige
bankcatacomben
de hoererijen
met de krugerrand
biljetten aan toonder
bigotte mores
erfgoed vermolmend
in fiscaal verband
De lucht hangt er laag
en de geest wordt er langzaam
in parlementaire
dampen gesmoord
en op alle terreinen
is de stem van de koopman
met zijn ethische krampen
het meest aan het woord
Mijn verjaardagscadeautje aan Gerrit Komrij
Herinnering aan Holland
Denkend aan Holland
zie ik getemde rivieren
verveeld door verkaveld
laagland gaan,
rijen windmolens
zwaaiend als gekken
het noodlot bezwerend
aan de einder staan;
en in de overvolle ruimte
diep gezonken
de vinexwijken
verspreid door het land,
distributiedozen
rotondes, megastallen,
ruimtelijk geordend
in een groots verband.
de lucht hangt er laag
en de zon wordt er langzaam
in dampen van gier
en files gesmoord,
en in alle gewesten
wordt de stem om meer asfalt
voor onbegrensd rijden
geloofd en gehoord.
August Agasi (2017)
Wat mooi en bijzonder aardig August. Juist ook als voorbeeld voor jongeren hoe actualiteit betrokken kan worden.
Als je in de gelegenheid bent nodigen we je graag uit voor een bijeenkomst op donderdagmiddag 4 juni ten huize van Prometheus, over de Biografie. Nadere informatie volgt.