Waarom, vroeg iemand me, heet een bepaalde vissensoort donderpad? “Er is nergens iets te vinden over de herkomst van de naam. Heten de vissen wellicht zo omdat ze er ‘duivels’ uitzien?” Een leuke vraag! Ik zal alvast verklappen dat de naam waarschijnlijk inderdaad verwijst naar het uiterlijk, maar die verwijzing is indirect en zeker niet vanwege een woeste of duivelse aanblik. … [Lees meer...] overEtymologica: de donderpad
etymologie
Etymologica: De groene gavers in het Vlaamse landschap
Ettelijke namen van oorden en wateren in Vlaanderen bewaren het woord gaver, dat zoveel betekent als ‘weide die tijdelijk onderloopt’, naar gangbare mening voorheen ‘moeras’. Een vorsing naar de herkomst onthult mogelijke evenknieën in de Friese landen. Een veelvoud Gavers zijn of waren in een groot deel van Oost-, West- en Frans-Vlaanderen te vinden. De bekendste … [Lees meer...] overEtymologica: De groene gavers in het Vlaamse landschap
Hedonisme is zoetisme
En overtuigen is suikeren Als je veel met verwante talen bezig bent, ontwikkel je een gevoel voor de manier waarop die talen zich tot elkaar verhouden. Misschien is het leuk om jullie ‘daarin mee te nemen’, zoals dat tegenwoordig heet. Neem het Nederlandse woord zoet. Alleen al de betekenis doet een oude oorsprong vermoeden. Zoet is een fundamenteel woord … [Lees meer...] overHedonisme is zoetisme
Griekse bieslook met Nederlandse wortels
Als je me voor ik aan dit stukje begon had gevraagd of de oude Grieken een woord voor bieslook (Allium schoenoprasum) hadden, dan had ik geantwoord: vast wel, want bieslook komt in Griekenland in het wild voor. Misschien hadden ze zelfs wel een mythe over een schone jongeling, Bieslokos, die door een gril van de goden gedoemd is tot in der eeuwigheid gesnipperd door de … [Lees meer...] overGriekse bieslook met Nederlandse wortels
Etymologica: Nylon
Nylon is een begrip uit de scheikunde. Het woord werd naar alle waarschijnlijkheid ook bedacht door een scheikundige. Het is een taaie, elastische en synthetische vezelstof, gebruikt in textiel en kunststoffen en bestand tegen o.a. hoge temperaturen. Men gebruikt de term ook voor een kous van deze stof. We hebben hier te maken met een soortnaam die door de firma Du Pont in … [Lees meer...] overEtymologica: Nylon
Vibes
Gisteren ben ik een volger geworden van Adam Aleksic. Ik probeer sowieso zoveel mogelijk communicatoren over de taalwetenschap te volgen, in alle talen die ik lezen of verstaan kan, maar Aleksic noemt zichzelf Etymology Nerd en die combinatie schrok me op de een of andere manier af. Maar nu hoorde ik een interview met hem door het Britse filosofie-YouTube-wonderkind Alex … [Lees meer...] overVibes
Etymologica: Een god der Saksen
Bewaard in enkele middeleeuwse handschriften is de herinnering aan een god die lang geleden door de Saksen vereerd werd, als Sahsnôt op het vasteland en Seaxnéat op het eiland west van ons. We zoeken uit wat zijn naam betekent en wie hij werkelijk is. De baren tartend In de vijfde eeuw van onze jaartelling varen er Germanen in groten getale—mannen, vrouwen, kinderen—weg … [Lees meer...] overEtymologica: Een god der Saksen
Etymologica: Driesen Hennip, Spits en Hennip, Hennipje, Happenhennip en Bovenhennip
Hennep, of hennip, zoals ze in de Biesbosch zeggen. In de Biesbosch kom je diverse toponiemen met Hennip tegen. Behalve de in de titel genoemde plekken ook nog een Ruwen Hennip. Waarom die Hennip-toponiemen? In topotijdreis, kaarten van 1925, zijn ze te vinden. De eerste gedachten zullen gaan naar hasjtelers die ergens in de wildernis van de Biesbosch een plantage met … [Lees meer...] overEtymologica: Driesen Hennip, Spits en Hennip, Hennipje, Happenhennip en Bovenhennip
Etymologica: Wat het woord ‘zwager’ ons leert over het patriarchaat
Met bijrollen voor Martin Paap en de Epstein files In februari 2007 verwierf Rotterdammer Martin Paap (1959-2018) nationale internetbekendheid door een verslaggever van het Algemeen Dagblad deelgenoot te maken van zijn ervaring met ‘zes Marokkaanse jongens, toevallig, maakt me geen fuck uit, al zijn ze paars’. Of Paap het incident waarheidsgetrouw heeft weergegeven, … [Lees meer...] overEtymologica: Wat het woord ‘zwager’ ons leert over het patriarchaat
Etymologica: Margriet
De gewone margriet (Leucanthemum vulgare) is een vaste plant uit de composietenfamilie (Asteraceae). Hij wordt bij ons vooral of zelfs alleen maar gekweekt en gehouden om zijn uiterlijk. Hij is er alleen voor de sier. Daar dankt ie ook z’n naam aan, want ’t woord margriet betekent ‘parel’. Dat woord komt oorspronkelijk uit ’t Perzisch (marvārīt). ’t Heeft een lange weg … [Lees meer...] overEtymologica: Margriet
Live in de Lochal met Nicoline van der Sijs
Een droom komt uit voor John & Paul. Hun beider taalidool, taalkundige en etymoloog Nicoline van der Sijs, is afgereisd naar Tilburg voor een boeiend gesprek over taal als wetenschap, de geschiedenis van onze taal én de toekomst ervan. Dijt onze woordenschat almaar uit? … [Lees meer...] overLive in de Lochal met Nicoline van der Sijs
Etymologica: Waarom ‘sycofant’ géén moeilijk woord is
In de nasleep van de moord op Alex Pretti in Minneapolis zei een kritische medewerker van het Department of Homeland Security tegen een journalist van CNN: ‘The department needs a law enforcement leader, not a sicko fan.’ Dat was althans wat de journalist opschreef. In werkelijkheid had de medewerker gezegd: ‘The department needs a law enforcement leader, not a … [Lees meer...] overEtymologica: Waarom ‘sycofant’ géén moeilijk woord is
Etymologica: Op pad
Waar een pad heenleidt is soms een raadsel en dat schikt de nog altijd betwiste oorsprong van het woord pad, dat ontleend zou zijn aan een taal die tweeduizend jaar geleden in het verre oosten des Avondlands gesproken werd. Dat gaan we na… Paden hier en daar Op schrift verschijnt het woord bij ons voor het eerst in 1135, in de naam Ulrepath voor een pad dat … [Lees meer...] overEtymologica: Op pad
Etymologica: Koper monendey
Vandaag, de eerste maandag na Driekoningen, is het weer Koppermaandag. Die dag wordt de laatste eeuwen als ‘feestdag’ voor typografen gevierd. Zeker in de loop van de achttiende eeuw mochten zetters en drukkers van hun patroon op die maandag een eigen drukwerk maken. Daarvoor kregen ze dan wat geld, prenten voor centen, en daarmee kon een feestje worden gevierd. Wellicht zijn … [Lees meer...] overEtymologica: Koper monendey
Etymologica: De verborgen waarheid achter capibara
Kerstmis staat voor de deur en, zoals elk jaar grijpen kleine ondernemers hun kans in de zogenoemde kerstmarkten. Arnhem, de stad waar ik woon, is geen uitzondering. Dit weekend bruiste de binnenstad met allerlei kraampjes: van handgemaakte huidverzorgingsproducten tot Italiaanse panettone en boxershorts met de naam van de stad erop gedrukt. Zoals verwacht was er ook een … [Lees meer...] overEtymologica: De verborgen waarheid achter capibara
Etymologica: Geloven en loven
Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (EWN) vermeldt in deel II, op blz. 217, dat het zwakke werkwoord geloven zou zijn ontstaan als afleiding met het versterkend voorvoegsel ge- van het werkwoord loven in de oudere betekenis ‘inwilligen, toestemmen, toezeggen’. Maar dat klopt niet helemaal. Het ligt ingewikkelder. De historische inleiding in het EWN … [Lees meer...] overEtymologica: Geloven en loven
Etymologica: Hoe shampoomerk Andrélon en keizer Nero etymologisch verwant kunnen zijn
Als ik niet weet waarover ik moet schrijven, stap ik onder de douche. Niet zo goed voor het klimaat, en nog slechter voor mijn gas-water-licht-afrekening, maar je moet wat. Onder de douche viel mijn oog op een shampoofles van het merk Andrélon. Normaal gesproken ben ik niet zo geïnteresseerd in de herkomst van merknamen – vaak zijn het quasi-spitsvondige creaties van … [Lees meer...] overEtymologica: Hoe shampoomerk Andrélon en keizer Nero etymologisch verwant kunnen zijn
Dat is gjin raven mar in rjûn!
Friesland wordt weer Frieser van taal, leert ons nieuw onderzoek, maar het kan Frieser nog, want de taal herbergt inmiddels vele Nederlandse woorden waarvan oorspronkelijk Friese evenknieën bestaan of te achterhalen zijn, zoals rjûn naast raven/raaf. Afzondering en invloed Mede dankzij de uitgestrekte venen en moeren die vroeger de wereld der Friezen … [Lees meer...] overDat is gjin raven mar in rjûn!
Deze werkwoordswortel duikt overal op
Als je één Proto-Indo-Europese werkwoordswortel onthoudt, laat het dan *dʰeh₁- zijn. Om dat gevaarte iets minder abstract te maken: de dʰ is een d die je enigszins zuchtend uitspreekt. Die vreemde h₁ werd misschien wel uitgesproken als onze h. Het sterretje geeft aan dat dit een gereconstrueerde vorm is, het … [Lees meer...] overDeze werkwoordswortel duikt overal op
Etymologie van zwaar naar zwierig
Taal is lineair. Onze woorden verschijnen na elkaar in de tijd of naast elkaar op de regel. Hoe geweldig taal ook is, dat is een zwakte. Natuurlijk, we kunnen allerlei informatie in een of andere lineaire volgorde ter sprake brengen of op schrift stellen, en vervolgens met allerlei signaalwoorden toch een structuur aanbrengen. Maar wat een gedoe zeg. Wat je eigenlijk zou … [Lees meer...] overEtymologie van zwaar naar zwierig
Etymologica: (De) Oekraïne
Tijdens de koffiepauze komen op het Instituut voor de Nederlandse Taal vaak interessante kwesties langs. Zoals onlangs de vraag waarom we tegenwoordig spreken over Oekraïne en vroeger over de Oekraïne. Dat was een mooie aanleiding om eens wat dieper in de vermeldingen over (de) Oekraïne te duiken. Ukraine In de zeventiende-eeuwse kranten van het Couranten Corpus komt … [Lees meer...] overEtymologica: (De) Oekraïne
Etymologica: Lintworm
Een lintworm is zowel een draak uit middeleeuwse verhalen als een lintvormige ingewandsworm. In de eerste betekenis is lintworm een mooi voorbeeld van een tautologische samenstelling. Het gedrocht heette ooit lind (‘draak, slang, worm’), maar toen dit woord niet meer werd begrepen voegde men er worm aan toe, dat dezelfde betekenissen had. Het woord betekent dus eigenlijk … [Lees meer...] overEtymologica: Lintworm
De etymologie van de cycloop
Van de oudheid tot nu Etymologie is van alle tijden. Al in de 7e eeuw voor Christus verklaart de Oudgriekse dichter Hesiodos dat de soortnaam Κύκλωψ (Kuklōps, ‘cycloop, reus met één oog’) begrepen moet worden als een combinatie van de woorden κύκλος (kuklos) en ὤψ (ōps). Over het woord κύκλος (kuklos) heb ik vaker geschreven. Het betekent ‘cirkel’ … [Lees meer...] overDe etymologie van de cycloop
Etymologica: Lapjeskat en schildpadkat
Op mijn vorige stukje over de cyperse kat kreeg ik een groot aantal boze ingezonden brieven van lapjeskatten en schildpadkatten, die de aandacht voor de cyperse zwaar overtrokken vonden en erop wezen dat hun vachtpatronen en de benamingen daarvoor veel interessanter zijn. Als goedmakertje zet ik hen ditmaal in het zonnetje. Lapjeskat De benaming lapjeskat voor een … [Lees meer...] overEtymologica: Lapjeskat en schildpadkat
Etymologica: cyperse kat
In de buurtapp verscheen de noodkreet: ‘Onze kater Bob is vermist! Bob is een flinke cyperse kater die gek is op mensen en veel miauwt.’ Iedereen wist direct: we moeten uitkijken naar een zwartbruin-grijsgestreepte kater. Maar waarom noemen we zo’n kater eigenlijk cypers? En hoe lang doen we dat al? Cyprus De eerste vermelding komt uit een klucht van Everard Meyster uit … [Lees meer...] overEtymologica: cyperse kat
