Wat is het verschil tussen 'niet roken en drinken' en 'niet roken of drinken'? In het Nederlands interpreteren we die woordgroepen doorgaans hetzelfde: als 'Jan niet rookt en drinkt', drinkt hij niet en rookt hij ook niet. En als 'Jan niet rookt of drinkt', dan is er hetzelfde aan de hand. Dat is niet in alle talen het geval. In het Engels betekent 'Jan does not smoke and … [Lees meer...] overDe logica van kleine kinderen
semantiek
Door de boter en de kaas het brood zien
Soms begrijp ik niet wat iemand bedoelt met een op het eerste gezicht eenvoudige taaluiting, waarbij het waarschijnlijk is dat de zender de bedoeling heeft iets eenvoudigs mee te delen. Dat heeft niet te maken met mijn gebrek aan empathisch vermogen, maar met de dubbelzinnigheid van taal. Zo begrijp ik tot op de dag van vandaag niet wat er toch wordt bedoeld met de mededeling … [Lees meer...] overDoor de boter en de kaas het brood zien
Ik vergeet naar de bloemist te gaan
Als iemand hoopt om volgend jaar te trouwen, dan hoopt hij dat hij volgend jaar trouwt. Toch? Er is toch geen verschil tussen een bijzin met een onbepaalde wijs (om te trouwen) en een volledige bijzin met dat (dat hij volgend jaar trouwt?) Wel als het hoofdwerkwoord van de zin vergeten is: De vraag is:is Johannes naar de bloemenwinkel geweest? Het antwoord is in het eerste … [Lees meer...] overIk vergeet naar de bloemist te gaan
Wat is ‘kritisch’?
Alle linkse kwaliteitskranten waren kritisch op het coalitieakkoord. Dan weet je dat je het goed gedaan hebt. De twee zinnen hierboven citeer ik uit Trouw, die ze weer citeert uit de mond van een ongenoemde bezoeker van een VVD-congres. Daar werd op 4 februari gesproken over het concept-regeerakkoord van drie Nederlandse parlementsfracties. Ik moest het stukje twee keer … [Lees meer...] overWat is ‘kritisch’?
Verschillen tussen het Nederlandse ‘genoeg’ en z’n Friese cognaten
Het Nederlandse woord genoeg en z'n Friese cognaten hebben zich niet helemaal op dezelfde manier ontwikkeld. Zowel hun betekenis als hun plaatsbaarheid in zinnen en woordgroepen is verschillend. De Friese talen verschillen onderling ook weer. Ik geef hier voor genoeg-onderzoekers een klein (vrijwel zeker onvolledig) overzichtje van verschillen die mij zijn … [Lees meer...] overVerschillen tussen het Nederlandse ‘genoeg’ en z’n Friese cognaten
Groener wordt-ie niet
Ik heb enorm moeten lachen om het verhaal van een Nederlandse chauffeur die zich bij de verkeerslichten druk maakte om het geaarzel van een medechauffeur, en door het openstaande raam riep: ‘nou, groener wordt-ie niet!’ De suggestie dat het verkeerslicht gradaties van groen vertoont, althans afgaand op het gedrag van de medechauffeur, werkte door zijn surrealisme … [Lees meer...] overGroener wordt-ie niet
Dit is wat iedereen op school moet leren over grammatica
Volgens syntactici aan de universiteiten Wat moeten de kinderen op school leren over taal? Daarover kun je van alles vinden – moeten ze iets leren over hoe talen zich ontwikkelen in de loop van de tijd? wat dialecten zijn en hoe daarmee om te gaan? hoe je met taal gemanipuleerd kunt worden? – maar de meeste mensen zijn het waarschijnlijk wel over eens dat kinderen op een … [Lees meer...] overDit is wat iedereen op school moet leren over grammatica
Zwart op wit: kleursymboliek in het Nederlands
Bachelor- en masterstudenten Nederlands uit Groningen schrijven in de blogserie Uit de collegebank geklapt over hun ervaringen met de studie Nederlands. Waarom lopen we een blauwtje als we worden afgewezen, maar zitten we op een roze wolk na een geslaagde date? Mag je jezelf een groentje noemen als je ergens een blauwe maandag hebt gewerkt? En haalt een wit … [Lees meer...] overZwart op wit: kleursymboliek in het Nederlands
Wanen
Wat is het verschil tussen menen en weten? Dat blijkt uit het verschil tussen de volgende twee zinnetjes: De eerste zin kan ik voor mijn rekening zonder naar buiten te kijken: een verklaring van Janneke over wat zij zoal denkt is genoeg. Maar om het tweede te kunnen zeggen moet ik als spreker er zelf van overtuigd zijn dat het regent. Als ik die zin zeg, en jij gaat naar … [Lees meer...] overWanen
‘Als Laura een zombie wordt, wil ze dat je haar neerschiet’
Interessante observatie, in het nieuwste nummer van het vakblad Linguistics and Philosphy. De taalkundigen Kai von Fintel en Robert Pasternak schrijven er over zinnen als: Opvallend aan deze zin is dat hij logischerwijs iets zegt over wat Laura's wensen zullen zijn op het moment dat ze in een zombie veranderd is: dat ze dan als zombie wil dat je haar neerschiet. Maar … [Lees meer...] over‘Als Laura een zombie wordt, wil ze dat je haar neerschiet’
Wat is een kat?
Het aspect van de taal dat zich vooralsnog het minst leent voor wetenschappelijke studie, is dat van de woordbetekenis. Wat betekenen willekeurig gekozen woorden zoals kat, vrijheid, helaas, saai? Er staan definities in het woordenboek, maar met definities valt die betekenis nooit precies te vangen. Dit schrijft Van Dale over kat: viervoetig klein huisdier, … [Lees meer...] overWat is een kat?
Antisemitisme ontward
Meer dan de geschiedenis van een woord Sinds de Hamas-aanval op Israël van 7 oktober 2023 is de aandacht voor antisemitisme spectaculair gestegen. In het jaar daarvoor publiceerden Nederlandse nieuwsmedia bijna 3.000 stukken die het woord ‘antisemitisme’ bevatten. In het jaar erna waren dat er meer dan 8.500 (data uit Nexis Uni). Antisemitische incidenten laten zich minder … [Lees meer...] overAntisemitisme ontward
Hinderlagen uitvoeren
De bovenstaande zin stond op 4 augustus 2025 in de Trouw. Hij viel me op vanwege de ongebruikelijke combinatie van het werkwoord uitvoeren en het lijdend voorwerp hinderlagen. Ligplaats Vanouds is een laag een plaats waar iets of iemand ligt - of kan liggen. Het woorddeel hinder is het Nederlandse cognaat van het Duitse hinter. Het werd aan het meerduidige laag toegevoegd … [Lees meer...] overHinderlagen uitvoeren
‘Wipneus heeft pasta gegeten. Pim heeft Italiaans gegeten’
Ik vertel jullie een verhaal. Let goed op, het is zo voorbij: Wipneus heeft pasta gegeten. Pim heeft Italiaans gegeten. Wat een vreemd verhaal! Niet alleen is er geen duidelijke conclusie, er lijkt iets mis te zijn met het verband tussen de twee zinnen. Iets dat wel goed gaat bij het volgende verhaaltje: Wipneus heeft pasta gegeten. Pim heeft pizza gegeten. Wat … [Lees meer...] over‘Wipneus heeft pasta gegeten. Pim heeft Italiaans gegeten’
Etymologica: Waarom ‘lezen’ ouder is dan lezen
Een semantische ontwikkeling Ons werkwoord lezen is ouder dan de activiteit die het uitdrukt. Eigenlijk is dat niet zo vreemd. Het schrift is immers een relatief nieuwe uitvinding. Sprekers van het Proto-Indo-Europees, onze taalkundige voorouder, kenden het niet. Daarom bestaat het Proto-Indo-Europees ook alleen als hypothetische reconstructie, niet als … [Lees meer...] overEtymologica: Waarom ‘lezen’ ouder is dan lezen
Alsnog bij mij thuis
Een van mijn idealen is om taalveranderingen in het Nederlands te documenteren op Neerlandistiek. Een van de lopende draden is alsnog, een woord dat in ieder geval in de afgelopen 20 jaar van betekenis is verschoven. Ooit (in de pruikentijd, of in ieder geval toen ik kind was), was het een beetje een stijf woord dat aanduidde dat iets vroeger niet waar was of leek, maar dat … [Lees meer...] overAlsnog bij mij thuis
‘Iets spannend vinden’ voor ‘ergens tegen opzien’
Welke betekenis en welke gevoelswaarde heeft het woord 'spannend'? Dat vroeg ik me af toen ik in de Trouw van 28 mei de volgende zin las: De zin komt voor in een artikel over de vraag hoe ouders een kieskeurige kleuter tot het eten van wat nieuws, vooral groente, kunnen bewegen. De strekking van het stuk is dat de kieskeurigheid van het kind een aangeboren … [Lees meer...] over‘Iets spannend vinden’ voor ‘ergens tegen opzien’
Leren wat ‘denken’ betekent
Een van de wonderlijkste dingen die kinderen doen, is: woorden leren. Heel veel woorden leren. En leren wat al die woorden betekenen. Ons volwassenen lukt het van geen enkel woord om het helemaal sluitend te definiëren, en toch hebben wel al die betekenissen ooit geleerd. Of nog sterker: we hebben ze zelf gereconstrueerd uit hoe we volwassenen die woorden hebben horen … [Lees meer...] overLeren wat ‘denken’ betekent
Begrijpt de chatbot dit of doorgrondt hij het slechts?
Soms worden filosofische vragen na vele jaren ineens praktisch. Zoiets beleven we nu met het woord begrip. Filosofen hebben baden met bloed gevuld tijdens hun discussies over de vraag wat het precies wil zeggen dat we een bepaalde tekst begrijpen, en nu wordt de mensheid ineens geconfronteerd met een apparaat waarvan je je concreet kunt afvragen wat het begrijpt. De … [Lees meer...] overBegrijpt de chatbot dit of doorgrondt hij het slechts?
Wat wijzen betekent
"Deze schoenen bewaar ik in het magazijn, maar die liggen hier in de winkel." Zo'n zin is in het dagelijks leven niet te begrijpen zonder dat de spreker wijst – met zijn vinger, met zijn wenkbrauwen of met zijn blik. Alleen is er iets vreemds aan de hand: het magazijn is waarschijnlijk verder weg dan de winkel, hoe kan hij dan naar de eerste verwijzen met deze en naar de andere … [Lees meer...] overWat wijzen betekent
Wat wil de bonobo?
Waar komt menselijke taal vandaan? Het is nauwelijks voorstelbaar dat iets zo ingewikkelds, en iets waarvan de mens als soort zo afhankelijk is, zomaar uit de lucht is komen vallen. Er moeten een lange evolutie aan voorafgegaan zijn. Andere zoogdieren hebben voor zover we weten ook allemaal een manier om met geluid te communiceren – zelfs de giraf, al horen we die niet, omdat … [Lees meer...] overWat wil de bonobo?
Denk jij in taal?
In Catalonië hebben ze een paar jaar ingezet op het aantrekken van interessante denkers, om die een salaris aan te bieden waarmee ze feitelijk mogen doen wat ze willen. Zoals nadenken. Het betekent dat er al een aantal jaar interessante gedachten over taal uit Catalonië komen. Zoals dit artikel van Wolfram Hinzen, Tzuss Martin en Martina Wiltschko in het tijdschrift … [Lees meer...] overDenk jij in taal?
Wegens omstandigheden
"Wegens omstandigheden gesloten", stond er op de winkeldeur. Door omstandigheden? Het bordje was een voorbeeld dat we woorden niet altijd gebruiken om zakelijke informatie over te dragen, want strikt genomen is de mededeling niet anders dan "Gesloten". Je verwacht op woensdagmiddag dat de winkel open is; als dat niet het geval is, zal er iets zijn waardoor dit niet het geval … [Lees meer...] overWegens omstandigheden
‘Als je dorst hebt, er is cola.’
Er zijn mensen die denken dat alles in de taal geregeld moet worden. Als mensen dingen op twee verschillende manieren zeggen ('ik ben groter dan/als jou', 'ik wil dat boek gelezen hebben/hebben gelezen'), dan moet één van de twee voorzien worden van het label 'goed' en de ander van het label 'fout'. Maar zelfs die mensen moeten toegeven dat dit niet geldt voor de volgorde van … [Lees meer...] over‘Als je dorst hebt, er is cola.’
Missen en ontbreken
Tot een van de intrigerendste eigenschappen van de mens behoort het vermogen om te praten over dingen die er niet zijn. We weten dat zelfs de beste chatbots nog steeds moeite hebben om met ontkenningen te werken. Als je het meest geavanceerde model van ChatGPT vraagt om een afbeelding van een 'vrouw zonder handtas' krijg je dit: Een mens van ouder dan een paar jaar zal … [Lees meer...] overMissen en ontbreken
